Ինչպիսի՞ն է և ի՞նչ վարկանիշ ունի ՀՀ ԶՈՒ-ն՝ ըստ տարբեր հեղինակավոր միջազգային զեկույցների

Այսօր՝ հունվարի 28-ին, ՀՀ Զինված ուժերի կազմավորման 34-րդ տարեդարձն է: ՀՀ ԶՈՒ-ն տարիներ շարունակ համարվել է ամենամարտունակներից տարածաշրջանում՝ ըստ միջազգային վարկանիշային կառույցների։

Հայաստանը Global Firepower-ի ռազմական հզորության վարկանիշում 2026թ-ին զբաղեցնում է 101-րդ տեղն աշխարհի ուժեղագույն բանակների ցանկում։ 2025 թվականի վարկանիշում Հայաստանը զբաղեցրել է 90-րդ հորիզոնականը։ 2024-ին երկիրը 102-րդն էր։

Global Firepower վարկանիշային աղյուսակը համեմատում է 145 երկրների զինված ուժերը 60 ցուցանիշով, այդ թվում՝ սարքավորումների և անձնակազմի թվաքանակ, ինչպես նաև ֆինանսական վիճակ, ռեսուրսների առկայություն և այլ գործոններ։

Հզորությունը որոշվում է ոչ միայն երկրի զինված ուժերի չափերով, այլև նրա ակտիվներով՝ նավերը, ինքնաթիռները, պաշտպանական բյուջեն և բնական պաշարներին հասանելիությունը (նավթ, ածուխ)։

Ամերիկյան անկախ վարկանիշային աղյուսակը՝ Military Power Rankings-ը, վերլուծում է տարբեր երկրների բանակների ուժը՝ հաշվի առնելով մի շարք ռազմավարական և ռազմական կարողությունների ցուցանիշներ։ 2025 Military Power Rankings-ի համաձայն՝ Հայաստանը 87-րդն է աշխարհում՝ 330 բալով: Դա գնահատվում է որպես համեմատաբար միջին դիրք՝ հաշվի առնելով տարածաշրջանային մարտահրավերները։ 

Ըստ գնահատականի՝ Հայաստանի Զինված ուժերը բարձր պատրաստվածություն ունի բարձրլեռնային գործողությունների համար՝ ներառյալ լեռնաշղթայի ամրապնդված պաշտպանությունը, մոտ հեռավորության կրակի համակարգումը և լեռնային տեղանքում հրետանու վերահսկողությունը: Նրա ռազմական կայանքները, ռազմավարական առումով, տեղակայված են կոպիտ շրջաններում, որոնք իդեալական են պաշտպանական պատերազմի համար։

2020 թվականի պատերազմը և 2023 թվականի բախումները բացահայտեցին Հայաստանի օդային պաշտպանության, մարտադաշտում իրազեկվածության կարևորագույն թերությունները և խոցելիությունն ադրբեջանական անօդաչու թռչող սարքերի վարած պատերազմի նկատմամբ։ Մարդկային ուժի, սարքավորումների և տարածքի մեծ կորուստները նվազեցրին գործառնական կարողությունները։

Հայաստանը պահպանում է մարտական փորձ ունեցող, տեղանքին հարմարեցված զինված ուժերի բնութագիրը, որոնք ունակ են իրականացնելու դիմացկուն տարածքային պաշտպանություն, հատկապես կոպիտ միջավայրերում։ Այնուամենայնիվ, վերջին պարտությունները բացահայտեցին դոկտրինալ բացեր, տեխնոլոգիական թերություններ և կառուցվածքային բարեփոխումների անհապաղ անհրաժեշտություն։ Մինչդեռ ՀՀ ԶՈՒ-ն մնում է համախմբված և մոբիլիզացիայի ունակ, ժամանակակից սպառնալիքները կանխելու կամ հետ մղելու նրանց կարողությունն ավելի ու ավելի է կախված տեխնոլոգիական արդիականացումից և արտաքին դաշինքի կայունությունից։

Միջազգային հեղինակավոր աղբյուրներից մեկի՝ SIPRI-ի (Stockholm International Peace Research Institute) տվյալներով՝ Հայաստանն ունի բավականին բարձր պաշտպանական ծախսերի մակարդակ՝ ՀՆԱ-ի համեմատ (մոտ 5.4-5.5%):

Ռազմաքաղաքական իրավիճակի տարեկան գնահատական ներկայացնող The Military Balance-ն արժևորում է Հայաստանի ԶՈՒ կառուցվածքը, անձնակազմի թիվը, ստորաբաժանումների կազմը և հատկացվող բյուջեն (զինված ուժերի ֆինանսավորում, ծախսային միավորներ)։ 

The Military Balance-ը տարեկան ընդգրկում է ավելի քան 170 երկրի զինուժի ներուժը, անձնակազմը, տեխնիկան և պաշտպանության տնտեսությունը՝ բաց աղբյուրների հիման վրա։ 

2024/2025 թթ․ գնահատականում նշվել է, որ Հայաստանը զենքի գնման մի քանի խոշոր պայմանագրեր է կնքել Հնդկաստանի հետ։ Ֆրանսիան ևս հայտարարել է, որ բաց է երկրին զենք վաճառելու հարցում։

Երկիրը Զինված ուժերը ժամկետայինից պայմանագրային ուժերի տեղափոխելու նպատակ ունի, չնայած հստակ ժամանակացույց չկա։ Ռուսաստանի՝ Հայաստանի ռազմավարական գործընկերոջ հետ հարաբերությունները լարված են եղել Լեռնային Ղարաբաղի կորստի, Մոսկվայի միջամտության բացակայության և Արևմուտքի հետ հարաբերությունները բարելավելու ուղղությամբ Երևանի ձեռնարկած քայլերի պատճառով։

Սակայն հարկ է նշել, որ այս վարկանիշները չեն գնահատում իրական մարտական փորձը կամ կոնկրետ պատերազմների ելքեր։ Նրանք տրամադրում են համեմատական, թվային պատկեր՝ համաշխարհային կոնտեքստում բանակների ընդհանուր կարողությունների մասին։ Սա օգտակար է ռազմական վերլուծության, քաղաքական գիտությունների, անվտանգության ուսումնասիրությունների համար, սակայն յուրաքանչյուր մեթոդ ունի իր սահմանափակումները և մոտեցման առանձնահատկությունները։