Կյանքը Սյունիքում․ ինչի՞ց են վախենում տեղի բնակիչները, և ի՞նչ կարող է բերել վաշինգտոնյան համաձայնագիրն՝ իտալացի լրագրողի ռեպորտաժում

Վաշինգտոնում նախաձեռնված խաղաղության համաձայնագրում խոսվում է «Թրամփի ուղու» մասին, որը կանցնի Սյունիքի մարզով՝ խոստանալով բերել բարգավաճում։ Սակայն տեղում ամենաշատը տուժած մարդիկ լի են վախով և խիստ անվստահությամբ են վերաբերում Ադրբեջանին։ Այս մասին գրում է Միլանից լրագրող և ֆոտոլրագրող Միշել Կրեստանին The New Eastern Europe-ում հրապարակված հոդվածում։

Ինչպես հիշեցնում է հեղինակը, օգոստոսի 8-ին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը գագաթնաժողով է անցկացրել Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հետ Վաշինգտոնում։ Հայաստանը և Ադրբեջանն այդ ժամանակ պաշտոնականացրել են իրենց հանձնառությունը՝ խաղաղություն հաստատելու համար։ Այդուամենայնիվ, խաղաղության պայմանագիրը դեռևս չի ստորագրվել։

Կրեստանին նշել է, որ Ադրբեջանը 2023 թվականի սեպտեմբերին լիակատար վերահսկողություն է հաստատել Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ, ինչը ստիպել է մոտ 120,000 հայերի տեղահանվել։

Վաթսունամյա Ռուզաննա Ծատրյանը մասնակցել է արտագաղթին. «Մինչև վերջին վայրկյանը չէի հավատում, որ հեռանում ենք»: Ռուզաննան թողել է ամեն ինչ՝ փաստաթղթեր, երկու տուն և հեկտարով պտղատու այգիներ։ Ռուզաննայի համար Լեռնային Ղարաբաղը լքելը նշանակում էր կորցնել տունը։ Սյունիքի համար դա նշանակում էր կորցնել ադրբեջանական ճնշման դեմ բուֆերային գոտին։ Այժմ Սյունիքը 40 կիլոմետր լայնությամբ հողատարածք է, որն անհարմար կերպով սեղմված է Ադրբեջանի և Նախիջևանի՝ Ադրբեջանի էքսկլավի միջև։

Նախատեսվում է, որ TRIPP-ը կդառնա կարևորագույն առևտրային զարկերակ․ այն ուղղակիորեն կկապի Ադրբեջանը և Նախիջևանն անմիջապես Իրանի հետ սահմանի երկայնքով և կանցնի Ագարակով:

Ռուզաննան կտրականապես դեմ է նոր նախագծված առևտրային երթուղուն, որը նախկինում հայտնի էր որպես «Զանգեզուրի միջանցք», որի գաղափարը Բաքուն առաջ է քաշել ՝ 2020 թվականից հետո Սյունիքը ճնշման տակ պահելու համար։

TRIPP-ի պատճառով Սյունիքի մարզը հայտնվել է միջազգային ուշադրության կենտրոնում։ Այս երթուղին պետք է գործի հայ-ամերիկյան համատեղ կոնսորցիումի շրջանակում և գտնվի Երևանի իրավասության ներքո՝ ապահովելով Հայաստանի ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը՝ որևէ օտարերկրյա զինված ուժերի լիակատար բացակայությամբ։ Ոչ առևտրային և ռազմական արտադրանքը կարգելվի։

Ինչպես նշվում է, Ռուսաստանի և Իրանի ուշադրությունը շեղվել է Ուկրաինայի և Մերձավոր Արևելքի պատերազմների վրա։ Հարավային Կովկասում այս բացառիկ իշխանության վակուումի ամերիկյան շահագործումը կարող է էլ ավելի թուլացնել նրանց դիրքերը։ Ռուսաստանը կարող է կորցնել իր պատմական ազդեցությունը տարածքում, մինչդեռ Իրանը կարող է դա անել միջազգային առևտրային ուղիներում։

TRIPP-ը կարող է 20-30 տոկոսով կրճատել Իրան մտնող տարանցիկ փոխադրումների քանակը: Թեհրանը շարունակում է զգույշ լինել, բայց ընդունում է այդ երթուղին։

Լրագրողը նաև անդրադարձել է Ներքին Հանդին։ Նշվում է, որ հեռավոր գյուղին մոտենալիս տեսանելի են բազմաթիվ ամրություններ: Ներքին Հանդի բոլոր ռազմավարական դիրքերը, այդ թվում՝ գյուղի եկեղեցին, գերեզմանատունը և ջրի աղբյուրները, անօրինական կերպով վերահսկվում են ադրբեջանական ուժերի կողմից:

72-ամյա Լաուրա Խալափյանն իր բակից տեսնում է լեռան գագաթին մոտ գտնվող ադրբեջանական դիրքերը։ Նրա տունը, ինչպես շատ ուրիշներ, հեշտ թիրախ է։

«Նույնիսկ վաղ առավոտյան կրակոցներ էին լինում։ Սահմանամերձ գյուղերում դա շատ նորմալ է։ Երբեմն նրանք կրակում են օդ՝ հոգեբանական ճնշում գործադրելու համար։ Երբեմն նրանք կարող են թիրախավորել տները։ Երբեմն նրանք կարող են միացնել ազան երգը՝ մեզ վախեցնելու համար», – նշել է Լաուրան։

Ներքին Հանդում բնակչությունը ծերանում և նվազում է։ Այնտեղ ապրում է 100-ից էլ պակաս մարդ, որոնց համար ավելի ու ավելի դժվար է սնունդ հայթայթել այգիներից կամ անասնապահությունից։ Ադրբեջանցիները զբաղեցնում են ազատ տարածքը։ Բնակիչները ստիպված են հույսը դնել Կապանի՝ ամենամոտ քաղաքի վրա, նույնիսկ կաթնամթերք գնելու համար։ Այսպիսով՝ գյուղի միակ կենտրոնը մնում է դպրոցը, որտեղ էլ դասավանդում է Լաուրան։

Հաջորդ տարի դպրոցը կարող է ունենալ ընդամենը երեք աշակերտ և փակվել։

Հեռավոր գյուղերի, ինչպիսին է Ներքին Հանդը, հեռանկարները մշուշոտ են։

Հեղինակի կարծիքով՝ օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում կայացած գագաթնաժողովը, հավանաբար, տարածաշրջանում խաղաղություն հաստատելու առաջին քայլն էր: Այնուամենայնիվ, այս սկզբնական առաջարկի հաջողությունը կախված է փոփոխվող աշխարհաքաղաքական կարգից, որը տարածաշրջանի պատմական դերակատարները՝ Ռուսաստանը և Իրանը, կարող են դժկամությամբ ընդունել:

ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ մշակված կարգավորման շրջանակում՝ հայկական տարածքներից ադրբեջանական զորքերի դուրսբերումը, ինչպես նաև խաղաղության համաձայնագրի ստորագրման ուղղությամբ այլ կոնկրետ քայլերն, ինչպիսիք են Հայաստանի Սահմանադրության վերաբերյալ ադրբեջանական պահանջների կատարումը, մնում են անորոշ։