Արտաքին ուժերը կարևոր դեր կունենան ՀՀ-ում ընտրությունների արդյունքի ձևավորման գործում․ Թոմաս դե Վաալ

2026 թվականին կայանալիք Հայաստանի ընտրությունների մոտենալուն զուգընթաց՝ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը բախվում է թե՛ Ռուսաստանի, թե՛ սփյուռքի կատաղի դիմադրությանը: Նա Եվրոպայի, Միացյալ Նահանգների և տարածաշրջանային հարևանների օգնության կարիքը կունենա՝  իր հավակնոտ արտաքին քաղաքականությունը առաջ մղելու համար: Ընտրությունը կլինի հանրաքվե՝ երկրի ապագա աշխարհաքաղաքական ուղեգծի վերաբերյալ, իսկ արտաքին ուժերը կարևոր դեր կունենան արդյունքի ձևավորման գործում։ Այս մասին Carnegie կենտրոնի համար գրել է Հարավային Կովկասի հարցերով բրիտանացի փորձագետ Թոմաս դե Վաալը։

Ըստ հեղինակի՝ չնայած Հայաստանի խորհրդարանական ընտրությունները նախատեսված են միայն հաջորդ տարվա հունիսին, քարոզարշավն արդեն սկսվել է և խոստանում է լինել կատաղի։

Մարտի գծերը գծվում են ազգային նախագծի շուրջ, որը վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը կդարձնի իր քարոզարշավի հիմնական շարժիչ ուժը՝ «Իրական Հայաստան» կարգախոսի ներքո:

Ինչպես նշել է փորձագետը, 2018 թվականին հեղափոխության արդյունքում իշխանության գալուց ի վեր Փաշինյանի վարկանիշը կտրուկ նվազել է, բայց նրա ներքին ընդդիմությունը նույնպես շատ թույլ է։ Ահա թե ինչու երկրի սահմաններից դուրս գտնվող երկու ուժեր՝ հայկական սփյուռքը, հատկապես Միացյալ Նահանգներում, և Ռուսաստանը, որոնք երկու տասնամյակ շարունակ զգալի ազդեցություն են ունեցել ՀՀ-ում, այժմ գլխավորում են նրա դեմ ուղղված արշավը։ Այս երկու ուժերն անցյալ շաբաթ միաձուլվեցին, երբ ամերիկացի աջակողմյան մեկնաբան Թաքեր Քարլսոնը հարցազրույց վարեց նոր պոտենցիալ ընդդիմադիր թեկնածուի հետ։ Նա իր փոդքասթում հյուրընկալել է ռուսաստանաբնակ օլիգարխ Սամվել Կարապետյանի եղբորորդուն՝ Նարեկ Կարապետյանին։ Սամվել Կարապետյանն այժմ բանտում է վարչապետին պաշտոնանկ անելու ենթադրյալ դավադրության համար, որին, իբր, աջակցել են նաև Հայ Առաքելական եկեղեցու անդամները։

Հարցազրույցում Նարեկ Կարապետյանը մեղադրել է Փաշինյանին  «քրիստոնեության դեմ պատերազմ» սկսելու և Հայաստանում «ԼԳԲՏ օրակարգ» սերմանելու փորձ կատարելու մեջ։ Կարապետյանը հավելել է, որ կառավարությունը իր քաղաքացիներին համոզում է «մոռանալ պատմությունը»՝ երկիրը վաճառելով Թուրքիային և դավաճանելով Լեռնային Ղարաբաղի հայերին։

Սակայն Ռուսաստանի դիրքերը Հայաստանում վերջին հինգ տարիների ընթացքում կտրուկ անկում են ապրել։

Թոմաս դե Վաալի կարծիքով՝ Փաշինյանը դեռևս խոցելի է։ Վարչապետի կողմից իր գաղափարները փոխանցելու անկանոն ձևը՝ երկար մենախոսություններ առանց շատ երկխոսության, նրան կարժենա աջակցություն։ Ձայներ շահելու համար նա պետք է առաջընթացի ուժեղ նշաններ ցույց տա Հայաստանի արտաքին հարաբերություններում Ադրբեջանի, Թուրքիայի և Միացյալ Նահանգների կողմից առաջաց բերված մարտահրավերների հաղթահարման գործում։

Սպիտակ տանը համաձայնեցված խաղաղության համաձայնագրի տեքստը նախաստորագրվել է, բայց չի ստորագրվել։ Գործարքն ավարտելու համար Բաքուն ունի ևս մեկ դժվար պահանջ. Երևանը պետք է վերանայի իր Սահմանադրությունը։

Դա կպահանջի նոր սահմանադրության վերաբերյալ հանրաքվե, որը կանցկացվի խորհրդարանական ընտրություններից առանձին։ Սա հեշտ խնդիր չէ իրականացնելու համար։

Երկրորդ հարցը՝ սահմանը բացելու և հարաբերությունները կարգավորելու Թուրքիայի պատրաստակամությունը, գլխավորն է Հայաստանին ներկայիս աշխարհաքաղաքական կապանքներից ազատելու համար։ Սակայն Անկարան դեռևս զգուշորեն է մոտենում դրան՝ հարգանքից ելնելով իր դաշնակից Ադրբեջանի նկատմամբ, չնայած այն հանգամանքին, որ երկրի ներսում և դրսում գտնվող վերլուծաբանների մեծ մասը պնդում է, որ Թուրքիայի ռազմավարական շահերից է բխում գործել հիմա, քանի դեռ հնարավորություն կա, և Ռուսաստանը դեռևս շեղված է Ուկրաինայում։

Երրորդը՝ «Թրամփի երթուղին՝ միջազգային խաղաղության և բարգավաճման համար» (TRIPP) նախագիծն է։ Հաջողությամբ ավարտվելու դեպքում սա ունի երկու երկրների միջև տնտեսական փոխկախվածություն ապահովելու, պատերազմի սպառնալիքը վերացնելու և թե՛ Նախիջևանը, թե՛ Հայաստանը վերաինտեգրելու ներուժ։ Եվրամիությունը, որն ավելի քիչ է ուշադրություն սևեռում իր վրա, նույնպես կարևոր գործընկեր է այս նոր տարածաշրջանային կապի օրակարգում։

Ե՛վ Երևանը, և՛ Վաշինգտոնը ցանկանում են տեսնել ծրագրի շոշափելի արդյունքները մինչև հաջորդ ամռանը կայանալիք Հայաստանի ընտրությունները և Թրամփի նախագահական ժամկետի ավարտը՝ 2028 թվականին։ Սակայն դեռևս մեծ տեխնիկական մարտահրավերներ են սպասվում։ Երևանը չունի կարճ ժամանակահատվածում խոշոր ենթակառուցվածքային նախագծեր պլանավորելու և ավարտելու ուժեղ կարողություն։ Վաշինգտոնն ունի ղեկավարություն և գաղափարներ, բայց ԱՄՆ թիմը դեռևս փոքր է։ Այդ պատճառով՝ TRIPP-ը առանձնանում է որպես արտաքին քաղաքականության այն հարցերից մեկը, որի դեպքում՝ Միացյալ Նահանգների պաշտոնյաները ողջունում են համագործակցությունը ԵՄ-ի և այլոց հետ։

Հայաստանի երկարաժամկետ կառավարական կարողությունների բացակայությունը նույնպես մարտահրավեր է ԵՄ-ի համար, քանի որ այն փորձում է կառուցել նոր հարաբերություններ: Դա փոխելու համար անհրաժեշտ կլինի զգալի ֆինանսավորում, ինչպես նաև մտածելակերպի փոփոխություն Փաշինյանի կառավարությունում. ընդամենը մի քանի տարի առաջ նախկին հեղափոխական վարչապետը հույսը դնում է մի փոքր խմբի վրա՝ երկիրը կառավարելու համար։

Սակայն այդ հարցը, ինչպես նաև շատ այլ համակարգային խնդիրներ, քննարկման թեմա է ընտրություններից հետո: Մինչ այդ, Հայաստանի ապագան դեռ որոշված է։