Այնպես, ինչպես այսօր․ 1920 թվականի գաղտնի փաստաթուղթը բացահայտում է Հայաստանը վերացնելու Թուրքիայի ծրագրերը․ Հարութ Սասունյան
Վերջին ամիսներին մի քանի հղումներ են եղել թուրքագետ Ռուբեն Սաֆրաստյանի՝ 2019 թվականին Երևանում հրատարակված մի կարևոր հայերեն գրքի․ գրում է The California Courier թերթի գլխավոր խմբագիր, ամերիկահայ գործիչ Հարութ Սասունյանը։
Գիրքը կոչվում է «Մուստաֆա Քեմալ. Պայքար Հայաստանի Հանրապետության դեմ, 1919-1921թթ.»։
Այս գիրքն այժմ հատուկ ուշադրության է արժանացել այն պատճառով, որ այլ արժեքավոր տեղեկությունների թվում ներկայացնում է Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնակատար Ահմեդ Մուխտարի կողմից 1920 թվականի նոյեմբերի 8-ին Արևելյան ճակատի բանակի (Հայաստանի սահման) գլխավոր հրամանատար Քազիմ Քարաբեքիրին գաղտնագրված հեռագրի տեքստը։ Այս փաստաթուղթն առաջին անգամ հրապարակվել է Ստամբուլում 1960 թվականին Քարաբեքիրի կողմից՝ իր «Մեր պատերազմն անկախության համար» գրքում։
Սաֆրաստյանի խոսքով՝ այս փաստաթուղթն արտացոլում է Թուրքիայի նախագահ Մուստաֆա Քեմալի (հետագայում հայտնի որպես Աթաթուրք) դիրքորոշումը և չէր գրվի առանց նրա կոնկրետ ուղղորդման և հաստատման։ Մուխտարը նշել է, որ «այս գաղտնի հրամանը պարունակում է [թուրքական] կառավարության իրական նպատակը»։ Ավելին, Քեմալը 1920 թվականի փետրվարի 5-ին Քարաբեքիրին ուղարկել էր կոդավորված հեռագիր՝ հրահանգելով նրան նախապատրաստվել Հայաստանի վրա հարձակվելուն։
Այս պատմական փաստաթղթի արժեքն այն է, որ 1920 թվականին թուրքական կառավարության թշնամական դիրքորոշումը զարմանալիորեն նման է Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ ներկայիս դիրքորոշմանը։ Կան զարմանալի զուգահեռներ այն բանի միջև, թե ինչպես էր Թուրքիան դիտարկում Հայաստանն անցյալում և ինչպես է այն դիտարկում հիմա։ Նման համեմատական վերլուծությունը նաև օգտակար է Ադրբեջանի ղեկավարության՝ Թուրքիայի «կրտսեր գործընկերոջ» մտածելակերպը հասկանալու համար։ Գաղտնի փաստաթուղթն անմիջական կապ ունի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի՝ նախագահ Իլհամ Ալիևի հետ «Խաղաղության պայմանագիր» ստորագրելու համառ ջանքերի հետ՝ միամտորեն հավատալով, որ նման թղթի մի կտոր կխանգարի Ադրբեջանին Հայաստանի վրա հարձակվել։
Կան բազմաթիվ տարօրինակ զուգահեռներ 1920 թվականին գրվածի և այսօր տեղի ունեցողի միջև։ Սասունյանն առանձնացրել է 1920 թվականի թուրքական գաղտնի փաստաթղթի այն հատվածները, որոնք այսօր նույնքան չարագուշակ են.
«Կասկած չկա, որ Հայաստանի կողմից արված հրադադարի առաջարկը, երբ այն մեկուսացված է թե՛ արևմտյան, թե՛ արևելյան աշխարհներից, նպատակ ունի խուսափել մոտալուտ աղետից։ Հենց որ Հայաստանը հզորանա, բնականաբար կփորձի կատարել Սևրի պայմանագրով իրեն վերապահված պարտավորությունը՝ խզել մեր կապերն Արևելքի հետ, և նաև, հույների հետ միասին, կխաթարի մեր կյանքն ու առաջընթացը։ Անհնար է, որ մեծ մուսուլմանական ուղեծրի կենտրոնում գտնվող Հայաստանը խորին համոզմամբ հրաժարվի այդ դաժան ժանդարմերիայի պարտականությունից և որոշի իր ճակատագիրն ամբողջությամբ կապել Թուրքիայի և իսլամիզմի հետ։ Այդ պատճառով անհրաժեշտ է, որ Հայաստանը քաղաքականապես և ֆիզիկապես վերացվի կենտրոնից։ Միևնույն ժամանակ, քանի որ այս նպատակի իրականացումը կախված է մեր ուժի կողմից տրամադրված հնարավորություններից և ընդհանուր քաղաքական իրավիճակի բարենպաստությունից, անհրաժեշտ է համակարգված կերպով պատրաստել վերը նշված կարևոր նախապայմանները։ Դրանից հետևում է, որ հայերի հետ պարզ հրադադարի համաձայնագրի արդյունքում մեր զորքի դուրսբերումը չի կարող քննարկման առարկա լինել։ Հայերին փոխանցված հրադադարի հիմնարար կետերը պետք է ուղղված լինեն ոչ թե Հայաստանից զորքը դուրս բերելուն, այլ հայերին մոլորեցնելուն և Եվրոպայի նկատմամբ խաղաղասեր թվալուն։ Սակայն, իրականում, արդյունքը պետք է լինի մեր նպատակի աստիճանական նախապատրաստման և հասունացման համար անհրաժեշտ նախադրյալների ստեղծումը»։
«Ներկայում անհրաժեշտ է դեմոբիլիզացնել հայկական բանակը և բռնագրավել նրա զենքերը՝ այդպիսով ոչ մի հնարավորություն չտալով վերականգնելու նրա ռազմական կառուցվածքը։ Երկաթուղիները վերահսկողության տակ պահելու և մուսուլման բնակչության իրավունքները պաշտպանելու պատրվակով անհրաժեշտ է մեր ռազմական վերահսկողությունը հաստատել Հայաստանի ամբողջ տարածքում և այդպիսով մեր ձեռքում պահել Թուրքիան Ադրբեջանի հետ կապող բոլոր ճանապարհները։ Վերոնշյալ նպատակին պետք է հասնել գաղտնի և մեղմ ձևով՝ թե՛ խաղաղության պայմանագրի տեքստում, թե՛ դրանից բխող գործողություններում՝ հայերի աչքում միշտ խաղաղ թվալու պայմանով»։
«Սահմանի վերաբերյալ հանրաքվեի սկզբունքի ընդունումը, որն այսօր ձեզ ուղարկվել է հրադադարի պայմանների առաջին կետում՝ Հայաստանի կառավարությանը հանձնելու նպատակով, բխում է Հայաստանի հետ սահմանների վերջնական որոշումը խոչընդոտելու ցանկությունից։ Դուք կարող եք ժամանակավորապես ընդունել Բրեստ-Լիտովսկ սահմանային գիծը, քանի որ նպատակն է նախ հայերից ստանալ սահմանի վերաբերյալ գրավոր առաջարկ այս հարցում և այդպիսով՝ կանխել բանակցությունների՝ փակուղու մեջ հայտնվելը։ Այնուամենայնիվ, անհրաժեշտ է հող նախապատրաստել սահմանի մյուս կողմում մնացած մուսուլման փոքրամասնության իրավունքները պաշտպանելու պատրվակով շարունակական միջամտության համար։ Համաձայնագրում պետք է ներառվեն կետեր, որոնք կապահովեն թշնամուց (Հայաստան) զենքի առգրավումը և նրա բանակի զինաթափումը հնարավորինս շուտ։ Հատուկ ջանքեր պետք է գործադրվեն տարածաշրջանի թուրքերին քայլ առ քայլ զինելու և ազգային զինված ուժեր ստեղծելու համար։ Դրանք կկապեն Արևելքն ու Արևմուտքը և կդարձնեն Ադրբեջանն անկախ թուրքական պետություն»։
1920 թվականի թուրքական փաստաթղթում արտահայտված թշնամական մտադրության և այսօրվա իրավիճակի միջև կան մի քանի անհանգստացնող նմանություններ.
- Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ստորագրվելիք «Խաղաղության պայմանագիրը» չի խանգարի նախագահ Ալիևին իրականացնել իր հաճախ հայտարարված մտադրությունը՝ ներխուժել և օկուպացնել ամբողջ Հայաստանի Հանրապետությունը, որը նա անվանում է «Արևմտյան Ադրբեջան»: Ալիևի չարամիտ մտադրության լավագույն ապացույցը նրա մշտական սպառնալիքներն են՝ պահանջելով անվերջ զիջումներ Հայաստանից: Որքան Փաշինյանը կատարի Ալիևի ցանկությունները, այնքան ավելի պահանջկոտ կդառնա Ալիևը:
- Եթե Փաշինյանն ընդունի Ալիևի պահանջը՝ վերաբնակեցնելու 300․000 ադրբեջանցիների Հայաստանում, դա, հավանաբար, կնշանակի հայկական հանրապետության վերջը: Ալիևը կարող է օգտագործել ամենափոքր պատրվակն իր զորքերը Հայաստան ուղարկելու համար՝ իբր թե պաշտպանելու ադրբեջանցիներին:
- 1920 թվականի փաստաթղթում «մեր ձեռքում պահենք Թուրքիան Ադրբեջանի հետ կապող բոլոր ճանապարհները» հղումը նման է «միջանցքի» ներկայիս պահանջին, որն արտացոլում է Թուրքիայի դարավոր ձգտումը «Թուրան ճանապարհի» վերաբերյալ, որը կապում է Կենտրոնական Ասիայի թյուրքական հանրապետությունները Թուրքիայի հետ:
