Իրանում պատերազմի ռազմավարական նշանակությունն ու ազդեցությունը նոր ձևավորվող աշխարհակարգում․ The National Interest
Իրանը սպառնում է կովկասյան երկրի ջանքերին՝ խթանելու Եվրոպայի և Կենտրոնական Ասիայի միջև էներգետիկ և առևտրային կապը. գրել է The National Interest-ը։
Ինչպես նշվել է, երբ անցյալ շաբաթ երկու անօդաչու սարքեր հարվածեցին Նախիջևանի էքսկլավին, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը պահանջեց, որ Թեհրանը ներողություն խնդրի և պատժի պատասխանատուներին։ Սպառնալով «երկաթե բռունցքով»՝ նա զինված ուժերին հրահանգեց պատրաստել «պատասխան միջոցներ»։
Սպիտակ տունն արագորեն դատապարտեց հարվածները՝ հայտարարելով. «Տարածաշրջանում մեր գործընկերների տարածքի վրա հարձակումներն անընդունելի են և կհանդիպեն ԱՄՆ-ի վճռական աջակցությանն այդ գործընկերներին»։ Այդ հայտարարության մեջ բանալի բառը «գործընկերն» է։
Տարիներ շարունակ, խոսելով Բաքվի մասին, Վաշինգտոնը խուսափում էր նման լեզվից։ Բնութագրման այս փոփոխությունը պատահական չէ և արտացոլում է մի դասավորություն, որը գերազանցում է անմիջական ճգնաժամը։ Ամերիկան մշակում է նոր ռազմավարական քարտեզ՝ գիծ գծելով Կենտրոնական Ասիայից Կովկասով դեպի Եվրոպա, և Ադրբեջանը գտնվում է դրա կենտրոնում։
Ադրբեջանը միակ երկիրն է, որը սահմանակից է և՛ Ռուսաստանին, և՛ Իրանին։ Եվրոպան Արևելյան Ասիայի հետ կապող ցանկացած ցամաքային ճանապարհ, որը պետք է շրջանցի Մոսկվայի կամ Թեհրանի վերահսկողությունը, պետք է անցնի Հարավային Կովկասով և Ադրբեջանի տարածքով։ Աշխարհում, որն ավելի ու ավելի է ձևավորվում մի կողմից Միացյալ Նահանգների և նրա դաշնակիցների, մյուս կողմից՝ Չինաստանի, Ռուսաստանի և Իրանի միջև ռազմավարական մրցակցությամբ, այս տարածքը կարող է որոշել հաղթողներին։ Նախագահ Դոնալդ Թրամփը օգտվեց այս աշխարհագրական իրականությունից, երբ հայտարարեց «Թրամփի երթուղու» (TRIPP) մասին։ Այն կտեղափոխի էներգետիկ ռեսուրսները, կարևորագույն հանքանյութերը և առևտրային ապրանքները դեպի Արևմուտք մի միջանցքով, որը շրջանցում է և՛ Ռուսաստանը, և՛ Իրանը։
Ներուժը տարածվում է մեկ միջանցքից այն կողմ։ Երկիրն արդեն իսկ գործում է որպես դեպի Արևմուտք հոսող կասպյան էներգիայի դարպաս։ Ղազախստանի հսկայական Թենգիզ և Քաշագան հանքավայրերից նավթի մի մասը անցնում է Կասպից ծովով դեպի Բաքու, ապա Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան խողովակաշարով տեղափոխվում է Միջերկրական ծով՝ մատակարարելով համաշխարհային շուկաներ, այդ թվում՝ Իսրայելին: Բացի այդ՝ Թուրքմենստանն ունի աշխարհի չորրորդ խոշորագույն բնական գազի պաշարները: Թուրքմենստանն Ադրբեջանին, իսկ այնտեղից՝ Եվրոպան սնուցող Հարավային գազային միջանցքին կապող խողովակաշարը թույլ կտա Կենտրոնական Ասիայի գազը հասցնել եվրոպական շուկաներ՝ առանց Ռուսաստանի տարածքով անցնելու։
Տրանսկասպյան միջանցքը կթուլացնի Ռուսաստանի գերիշխանությունը Եվրասիական էներգետիկ երթուղիների նկատմամբ և կզրկի Իրանին այն լծակներից, որոնք նա դեռևս ունի տարածաշրջանային տարանցման նկատմամբ: Չկարողանալով տնտեսապես կամ տեխնոլոգիապես մրցակցել իր հակառակորդների հետ` Իրանը փոխարենը ձգտում է խաթարել համաշխարհային առևտրի զարկերակները։
Բաքվի ռազմավարական կշիռը տարածվում է միայն տարանցիկ երթուղիներից այն կողմ։ Իրանի ամենամեծ ազգային փոքրամասնությունն ադրբեջանցիներն են, որոնք, որոշ գնահատականներով, կազմում են երկրի քաղաքացիների գրեթե մեկ երրորդը։ Ի տարբերություն Իրանի շատ այլ փոքրամասնությունների՝ այս համայնքը խորապես ինտեգրված է երկրի քաղաքական և տնտեսական կյանքում։ Էթնիկ ադրբեջանցիները բարձր պաշտոններ են զբաղեցնում հոգևորական հաստատություններում, զինվորական համակարգում և բյուրոկրատիայում. նույնիսկ Իրանի ներկայիս գերագույն առաջնորդ Մոջթաբա Խամենեին ադրբեջանական ծագում ունի։ Պետության լուսանցքներում գոյատևելու փոխարեն՝ նրանք ներդրված են դրա կառավարման կառույցներում։ Ոչ մի հարևան երկիր Իրանի ներսում չունի ավելի մեծ մշակութային կապեր, աշխարհագրական մոտիկություն կամ քաղաքական ազդեցություն, քան Ադրբեջանը։ Եթե պատերազմից հետո Իրանը մտնի երկարատև քաղաքական անցումային շրջան, Բաքուն կարևոր դեր կխաղա Իրանի հյուսիսային շրջանների կայունացման, սահմանային առևտրի կառավարման և պատերազմից հետո Իրանի տարածաշրջանային առևտրային ցանցերին վերամիավորման գործում։ Սա է Վաշինգտոնի կողմից «գործընկեր» բառի օգտագործման ավելի խորը իմաստը։ Գործընկերության պահպանումը պահանջում է դիվանագիտական ներգրավվածություն և միջանցքներում շարունակական ներդրումներ։ Այս տարածաշրջանում հռետորաբանությունը արագ փորձության է ենթարկվում։
