Հակահայկական թեզերը, «խաղաղության օրակարգին» հակասող մտքեր․ Ալիևի ելույթը՝ Ասիայում փոխգործակցության և վստահության միջոցների խորհրդակցության գագաթնաժողովին

Արտաքին աշխարհին ներկայացնել խաղաղության և համագործակցության օրակարգ, միևնույն ժամանակ՝ ներքին ու արտաքին լսարանների համար պահպանելով հաղթական և հակահայկական խոսույթը։ Սա այն էր, ինչ փորձում էր անել Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը՝ Ասիայում փոխգործակցության և վստահության միջոցների խորհրդակցության (ՍՎՄԴԱ/CICA) 7-րդ գագաթնաժողովում ունեցած ելույթով։

Ելույթն աչքի է ընկնում խիստ հակահայկական և կոշտ ձևակերպումներով՝ ի հակադրություն, այսպես կոչված, «խաղաղության օրակարգի»։

Ալիևն իր ելույթով փորձել է համադրել 3 տարբեր ուղերձ՝ պատերազմի և հաղթանակի արդարացում, խաղաղության նախաձեռնողի կերպարի կառուցում և Ադրբեջանը որպես տարածաշրջանային ու եվրասիական ազդեցության կենտրոն դիրքավորելու փորձ։

Հիմնական թեզը․ խաղաղության մասին խոսք՝ պատերազմի լեզվով

Ելույթի ամենաուշագրավ առանձնահատկությունն այն է, որ Ալիևը խաղաղության մասին խոսում է ոչ թե հակամարտության հաղթահարման, փոխադարձ պարտավորությունների և ապագայի համատեղ կառուցման լեզվով, այլ հաղթողի դիրքից՝ «պարտվածին պատժելու» տրամաբանությամբ։

Անցյալը ներկայացվում է որպես «հայկական ագրեսիայի, ադրբեջանական տառապանքների և միջազգային անարդարության պատմություն»։ Պատերազմը ներկայացվում է որպես «հարկադրված, բայց արդարացված պատասխան»։ Ներկան ներկայացվում է որպես Ադրբեջանի հաղթանակի և խաղաղության առաջարկի ժամանակաշրջան։ Ապագան ենթադրում է, որ Հայաստանից պահանջվում է ընդունել ադրբեջանական մեկնաբանությունը՝ որպես տարածաշրջանային նոր իրողության հիմք։

Ադրբեջանի նախագահի մոտեցման կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ խաղաղությունը ներկայացվում է ոչ այնքան որպես երկու պետությունների միջև հավասար իրավունքների և պարտավորությունների վրա հիմնված հարաբերություն, որքան որպես հաղթողի կողմից պարտվածին տրված հնարավորություն։

Այստեղ է առաջանում հիմնական հակասությունը. եթե խաղաղությունը տարածաշրջանային հաշտեցման և կայունության քաղաքականություն է, ապա ինչո՞ւ է այն ուղեկցվում վրեժի, «ֆաշիզմի», պատժի և նվաստացման բառապաշարով։

Հակահայկական թեզերի համակարգը

Ալիևի խոսքում կարելի է առանձնացնել մի քանի հիմնական թեզ, որոնք լրացնում են միմյանց և ստեղծում Հայաստանի ու հայերի վերաբերյալ ընդհանրացված բացասական պատկեր

Թեզ 1. Հայաստանը՝ որպես հակամարտության միակ մեղավոր

«Պատերազմը մեր ընտրությունը չէր, մեզ դրան հարկադրեց Հայաստանը» ձևակերպումը հակամարտության պատճառները տեղավորում է միակողմանի պատասխանատվության շրջանակում։ Այն անտեսանելի է դարձնում հակամարտության տարբեր փուլերի, դերակատարների որոշումների, ուժի կիրառման և խաղաղ կարգավորման ձախողումների ամբողջական պատկերը։

Թեզ 2. Հայաստանը՝ որպես «ֆաշիստական» կողմ

«Հայ ֆաշիստներ», «մանուկների մարդասպաններ» և «ռազմական հանցագործներ» արտահայտություններն ուժեղ հուզական ֆոն են ստեղծում և սերմանում ատելություն հայերի նկատմամբ։

Թեզ 3. Միջազգային հանրությունը՝ որպես Հայաստանի անպատժելիության հովանավոր

Ալիևը պնդում է, որ ոչ ոք չի դատապարտել Հայաստանին, իսկ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը չի պարտադրել ընդունված բանաձևերի կատարումը։ Միաժամանակ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը ներկայացվում է որպես ձևական, իսկ եվրոպական կառույցները՝ որպես կողմնակալ։ Այսպիսով, Բաքուն հակամարտության պատմության մեջ իր համար ձևավորում է ոչ միայն հաղթողի, այլև միջազգային անարդարության դեմ պայքարողի դեր։

3․ «Նյուրնբերգյան տրիբունալը»՝ պատմական համեմատությո՞ւն, թե՞ քաղաքական լեգիտիմացման միջոց

Ելույթի ամենակոշտ հատվածներից մեկը 2023 թվականի սեպտեմբերյան իրադարձություններից հետո Ադրբեջանում անցկացված դատավարությունների համեմատությունն է Նյուրնբերգի տրիբունալի հետ։

Ալիևը հայտարարել է, որ Արցախի նախկին ղեկավարների և այլ մեղադրյալների դատավարությունն իր էությամբ և ձևով Նյուրնբերգի տրիբունալի նմանակն էր, իսկ մեղադրյալներին անվանել է «հայ ֆաշիստներ»։ Այս համեմատությունն ունի առնվազն երեք քաղաքական գործառույթ։

Նյուրնբերգի հիշատակումը ենթադրում է նացիզմի, զանգվածային հանցագործությունների և պատմական բացարձակ չարիքի հետ ասոցիացիա։

Սակայն այստեղ անհրաժեշտ է իրավական հստակություն։ Նյուրնբերգի միջազգային ռազմական տրիբունալը ստեղծվել էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ նացիստական Գերմանիայի գլխավոր հանցագործներին դատելու համար։ Պատմական համեմատությունն ինքնին որևէ այլ դատավարության իրավական համարժեքությունը չի հաստատում։

Որպեսզի նման համեմատությունն ունենա իրավական, այլ ոչ միայն քաղաքական բովանդակություն, պետք է առանձին գնահատել դատարանի իրավասությունը, դատավարական երաշխիքները, մեղադրանքի ապացուցված լինելը, պաշտպանության իրավունքները և դատավճիռների հիմնավորվածությունը։

Միևնույն ժամանակ Ալիևը միտումնավոր բաց է թողնում 2023 թվականի Արցախի շրջափակումը, դրա մարդասիրական հետևանքները և տեղի բնակչության տեղհանումը։

Այս պատմության մեջ Բաքուն ցանկանում է միաժամանակ զբաղեցնել երկու դիրք՝ ռազմական հաղթողի և տարածաշրջանային կայունության ապահովողի։

Սա կարևոր է միջազգային լսարանի համար։ Ռազմական հաղթանակը կարող է ամրապնդել պետության դիրքերը տարածաշրջանում, բայց երկարաժամկետ ազդեցությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ է նաև արտաքին քաղաքական լեգիտիմություն՝ գործընկերների, ներդրողների և միջազգային կառույցների հետ հարաբերություններում։

Վերջնական քաղաքական հարցը հետևյալն է․ արդյո՞ք խաղաղությունը դառնալու է նախկին թշնամանքի հաղթահարման միջոց, թե՞ այն մնալու է ռազմական հաղթանակի հաստատման և ուժերի նոր հարաբերակցության պահպանման գործիք։ Ալիևի այս ելույթում երկրորդ տրամաբանությունը զգալիորեն ընդգծված է։