Դավիթ Գարեջայի ու Արցախի հայկական եկեղեցիների հարցն այդքան էլ նույնական չէ․ Տեր Հեթում
Վրաց Ուղղափառ Եկեղեցու՝ Ադրբեջանի տարածքում գտնվող Կուրմուկի Սուրբ Գևորգ եկեղեցու վերաբերյալ բարձրաձայնած մտահոգությունը պետք է մեզ ստիպի մտածել ավելի լայն հարցի մասին․ ի՞նչ է տեղի ունենում Հարավային Կովկասի քրիստոնեական ժառանգության հետ, երբ պատմական հուշարձանը հայտնվում է ժամանակակից պետական սահմանների ներսում․ Facebook-ի իր էջում գրում է Տեր Հեթում քահանա Թարվերդյանը։
«Այս հարցում մենք, ցավոք, ունենք ոչ միայն պատմական հիշողություն, այլև սեփական փորձառություն։
Դավիթ Գարեջայի վանական համալիրը Վրաստանի քրիստոնեական մշակույթի կարևորագույն հուշարձաններից է, սակայն համալիրի որոշ հատվածների շուրջ Վրաստանի և Ադրբեջանի միջև
գոյություն ունի պետական սահմանազատման խնդիր։ Այս հարցը պետք է լուծվի իրավական և մասնագիտական ճանապարհով՝ առանց վանական համալիրի պատմական ու հոգևոր նշանակությունը քաղաքական նպատակներով վերաձևակերպելու։
Բայց Դադիվանքի և Գանձասարի պարագայում իրավիճակն այլ բնույթ ունի։
Այս վանքերը դարերով կապված են հայկական քրիստոնեական կյանքի, Հայ Առաքելական Եկեղեցու, հայերեն արձանագրությունների, ճարտարապետության և Արցախի պատմության հետ։ Գանձասարի մասին նույնիսկ այսօր պահպանված միջնադարյան հայերեն արձանագրությունները վկայում են նրա պատմության մասին, իսկ Դադիվանքը ևս ունի հայերեն արձանագրությունների և խաչքարերի հարուստ ժառանգություն։
Եվ երբ այս հուշարձանները ներկայացվում են պարզապես որպես «կովկասյան աղվանական» ժառանգություն՝ նրանց հայկական պատմական շերտը լռեցնելով կամ երկրորդական դարձնելով, առաջանում է արդեն ոչ միայն հուշարձանի պահպանության, այլև պատմական հիշողության իրավունքի խնդիր։
Աղվանական քրիստոնեական ժառանգության պատմությունը, անշուշտ, նույնպես տարածաշրջանի պատմության կարևոր մասն է։ Սակայն որևէ պատմական մշակույթ ճանաչելու համար անհրաժեշտ չէ ջնջել մյուսի հետքերը։
Պատմությունը զրոյական գումարով խաղ չէ։
Եթե Կուրմուկի Սուրբ Գևորգի դեպքում Վրաց Ուղղափառ Եկեղեցին իրավունք ունի բարձրաձայնելու իր պատմական և հոգևոր ժառանգության պահպանության մասին, ապա նույն իրավունքը պետք է ճանաչվի նաև Հայ Առաքելական Եկեղեցու նկատմամբ։
Եթե Դավիթ Գարեջայի դեպքում վրացական կողմը պաշտպանում է իր եկեղեցական և մշակութային ժառանգությունը, ապա դա հասկանալի է և բնական։
Նույն չափանիշը պետք է կիրառվի նաև Դադիվանքի, Գանձասարի և հայկական մյուս քրիստոնեական հուշարձանների նկատմամբ։
Չի կարելի ասել՝ «քանի որ այսօր հուշարձանը գտնվում է մեր պետության տարածքում, ուրեմն նրա պատմությունն էլ մերն է»։
Պետական սահմանը և մշակութային հիշողությունը նույն հասկացությունները չեն»,- նշում է հոգևորականը։
