Գագաթնաժողով Երևանում․ Արևմտյան քաղաքականության մշակողների համար խաղադրույքները տարածվում են շատ ավելի հեռու, քան հենց ՀՀ-ն․ Զոհրաբ Մնացականյանի հոդվածը

Մայիսի սկզբին Երևանում կկայանա եվրոպացի առաջնորդների հավաք, որին անմիջապես կհաջորդի ԵՄ-Հայաստան առաջին գագաթնաժողովը։ Փոքր, ցամաքով շրջապատված երկրի համար, որը վաղուց գտնվում է Ռուսաստանի ուղեծրում, սա տեսանելի վերադասավորում է։ Այս մասին Тhe Hill-ում հրապարակված հոդվածում գրել է ՀՀ նախկին արտգործնախարար Զոհրաբ Մնացականյանը։

Ըստ դիվանագետի՝ Հայաստանը մոտենում է Եվրոպային, և Եվրոպան սկսում է երևալ Հայաստանում այնպիսի ձևերով, որոնք կոնկրետ ու հրապարակային են։ Զարմանալի չէ, որ Մոսկվան պարզաբանում է խաղադրույքները։ Ապրիլի 1-ին Կրեմլում կայացած հանդիպման ժամանակ Վլադիմիր Պուտինը չարագուշակ ուղերձ է հղել վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին. Հայաստանը չի կարող միաժամանակ խորացնել ինտեգրումը Եվրամիության հետ և մնալ Ռուսաստանի գլխավորած տնտեսական կառույցների ներսում։ Նրա խոսքով՝ այն երկիմաստությունը, որը թույլ է տվել Հայաստանին հավասարակշռվել համակարգերի միջև մինչ օրս, այլևս կայուն չէ։

Մնացականյանի խոսքով՝ թղթի վրա սա տեխնիկական փաստարկ է անհամատեղելի կարգավորող ռեժիմների մասին։ Բայց իրականում դա այլ բան է այն երկրի համար, որտեղ ռուսական իշխանությունն աբստրակցիա չէ։ Ռուսաստանը պահպանում է ռազմական ներկայություն Հայաստանի ներսում։ Տասնամյակներ շարունակ այս ներկայությունը ձևակերպվել է որպես անվտանգության երաշխիք՝ ավելի լայն ճարտարապետության մի մաս, որը Հայաստանը կապել է Մոսկվայի հետ Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության և Եվրասիական տնտեսական միության միջոցով։

Սակայն այդ ճարտարապետությունն արդեն կասկածի տակ է դրվել։ 2020 թվականին, ապա՝ 2023-ին Ռուսաստանը չկարողացավ օգնել Հայաստանին Ադրբեջանի հետ երկարատև հակամարտության մեջ՝ չնայած տեղում խաղաղապահներ տեղակայելուն։ Երբ Ադրբեջանի ուժերը վճռականորեն մտան Լեռնային Ղարաբաղի տարածաշրջան, և ավելի քան 100,000 էթնիկ հայեր փախուստի դիմեցին, ռուս խաղաղապահները ոչինիչ չարեցին։ Շատ հայեր եզրակացրին, որ Մոսկվայի հետ նրա համաձայնության հիմքում ընկած անվտանգության երաշխիքները շատ ավելի քիչ հուսալի էին, քան գովազդվում էր։

Այս ֆոնին՝ Պուտինի հայտարարությունը, թե Հայաստանը չի կարող «միաժամանակ երկու տեղերում լինել», լսվում է ոչ թե որպես չեզոք տնտեսական դիտարկում, այլ այն ուժի համատեքստում, որը ցույց է տվել իր պատրաստակամությունը կարմիր գծերը կիրառելու, այսպես կոչված, մերձավոր արտասահմանում։

Տասնամյակներ շարունակ Ռուսաստանը հետխորհրդային տարածքը դիտարկել է որպես ազդեցության արտոնյալ ոլորտ, որտեղ Արևմուտքի ներգրավվածությունը դիտվում է ոչ թե որպես մրցակցություն, այլ ներխուժում։ Ըստ հեղինակի՝ Արևմուտքը դեռևս հնարավորություն ունի ձևավորելու արդյունքը։ Սակայն այդ պատուհանը կարող է անորոշ ժամանակով բաց չմնալ։

Սա է այն, ինչը կարևորություն է տալիս առաջիկա երևանյան գագաթնաժողովին։ Արևմտյան քաղաքականության մշակողների համար խաղադրույքները տարածվում են շատ ավելի հեռու, քան հենց Հայաստանը։ Հարավային Կովկասը գտնվում է աշխարհագրական խաչմերուկում, որը կապում է Եվրոպան Կենտրոնական Ասիայի հետ՝ նեղ, բայց ավելի ու ավելի կարևոր միջանցք, որը կապում է Կասպից ծովի ավազանը Սև ծովի և այնուհետև եվրոպական շուկաների հետ։ Քանի որ Ուկրաինայում պատերազմը խաթարել է Ռուսաստանի միջով անցնող ավանդական երթուղիներն, Արևելք-Արևմուտք այս ուղիները նոր հրատապություն են ձեռք բերել։ Դրանք պարզապես առևտրային երթուղիներ չեն։ Դրանք ռազմավարական դիվերսիֆիկացիայի գործիքներ են՝ Ռուսաստանը շրջանցող էներգետիկ հոսքերի, կախվածությունը նվազեցնող մատակարարման շղթաների, տարածաշրջանային դասավորությունները վերաձևող կապի։

Հայաստանի դերը այս լանդշաֆտում դեռևս լիովին սահմանված չէ, բայց այն պոտենցիալ նշանակալի է։ Այն սահմանակից է ՆԱՏՕ-ի անդամ Թուրքիային և գտնվում է հիմնական տարանցիկ երթուղիների հարևանությամբ, որոնք կարող են կա՛մ ներառել այն, կա՛մ ամբողջությամբ շրջանցել։ Այս ցանցերին ինտեգրված՝ Հայաստանը կարող է դառնալ կայունացնող օղակ Եվրոպան Կենտրոնական Ասիային կապող ավելի լայն համակարգում։ Բացառված լինելու դեպքում՝ ՀՀ-ն ռիսկի է դիմում մնալու եզրին՝ աշխարհագրորեն կենտրոնական, բայց ռազմավարական առումով՝ մեկուսացված։

 Սակայն Եվրոպան չի կարող դա միայնակ իրականացնել։ ԱՄՆ-ն, չնայած գագաթնաժողովի փուլում կենտրոնական դեր չի խաղում, մնում է վճռորոշ ռազմավարական դերակատար։ Վաշինգտոնը տիրապետում է ֆինանսական, քաղաքական և անվտանգության լծակներին, որոնք կարող են խարսխել Հայաստանի տեղաշարժն այնպիսի ձևով, որը հավաստի է, այլ ոչ թե ձգտումային։ Դա նշանակում է աջակցել այն ենթակառուցվածքներին, որոնք կապում են Հայաստանը Արևելք-Արևմուտք միջանցքների հետ՝ մոբիլիզացնելով զարգացման ֆինանսավորումը և մասնավոր ներդրումները: Թրամփի վարչակազմն արդեն իսկ ներգրավված է այս գործընթացում TRIPP-ի միջոցով։

Հիմա հարցն այն է, թե արդյո՞ք Արևմուտքը պատրաստ է բավականաչափ արագ գործել՝ ապահովելու, որ Հայաստանի տեղաշարժը դառնա կայուն: